De joodse gemeenschap voor 1940

De eerste vermelding van een joodse inwoner van Enschede dateert van 1667. In de daaropvolgende decennia groeide het aantal joodse inwoners zeer langzaam tot slechts 14 in 1748.

Markt in Enschede rond 1930

In deze periode moesten joden namelijk een vestigingsvergunning aanvragen bij het stadsbestuur. Deze vergunningen werden op economische gronden meestal geweigerd. Dit veranderde in 1795 met de afkondiging van de 'Rechten van de Mens'. Joden werden toen pas als staatsburgers erkend. De joodse bevolking begon daarna met name vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw sterk te groeien.

De economische bloei in de tweede helft van de negentiende eeuw haalde het grootste deel van de joodse bevolking uit de armoedige omstandigheden. Veel joden vonden werk in de middenstand en in de eerste door joden opgerichte textielbedrijven. De textielindustrie zorgde ervoor dat Enschede een aantal zeer vermogende joodse inwoners kreeg, waaronder de gebroeders Menko die een grote rol speelden in het politieke, kerkelijke en maatschappelijke leven in het Enschede van voor de Tweede Wereldoorlog.

Joodse sportvereniging (datum onbekend)

Het rijke aanzien van de joodse gemeenschap werd bepaald door een klein aantal zeer welgestelde textielfabrikanten. Een veel grotere groep middenstanders, arbeiders en anderen genoten niet meer dan een gemiddeld inkomen. In 1938 betaalde 83% van de gemeenteleden 17% van de kerkelijke belasting. De overige 83% werd bijgelegd door die kleine groep fabrikanten. Binnen de joodse gemeenschap werden deze klasse-tegenstellingen overigens sterk gevoeld.

Enschede kreeg in de jaren dertig te maken met een enorme stroom joodse vluchtelingen uit Duitsland. Het invloedrijke Comité Duitsche Vluchtelingen nam de opvang actief ter hand en slaagde erin om geld, omscholing en arbeidsplaatsen te regelen voor de vluchtelingen. Het bovenstaande verklaart mogelijk ook het grote aantal NSB stemmers in Enschede in 1939. Met 6,27% van de stemmen kwam de partij hierboven het landelijke gemiddelde van 3,89%.

Bron: Marjolein Schenkel, De lotgevallen van de joodse bevolking van Hengelo en Enschede tijdens de Tweede Wereldoorlog (Doctoraalscriptie, Amsterdam 2001)

Panorama van Enschede van voor 1940